مبانی توسعه پایدار
جولای 31, 2020
ژئوپوليتيک نفت وسياست خارجي ايران
جولای 31, 2020
 
 

کتاب پژوهشی ایران ونظام بین الملل

کتاب پژوهشی ایران ونظام بین الملل تالیف آقای دکتر جواد اطاعت ودانشجویانش حمیدرضا بیات،کورش میری،حمیدرضا نصرتی و اسماعیل ورزش به تازگی از طرف نشر علم روانه بازار کتاب شده است.به منظورمعرفی و اشنایی علاقه مندان پیشگفتار این کتاب تقدیم خوانندگان می شود.
پیشگفتار
واحد های سیاسی در دو سطح خرد وکلان در حوزه سیاست خارجی با دیگر کشورها در تعامل مثبت یا منفی قرار می گیرند. در این حوزه چند عامل مهم ایفای نقش خواهند کرد. تصمیم سازان وتصمیم گیرندگان متاثر از میزان دانش وآگاهی، عواطف و احساسات، اصول اخلاقی، منظومه فکری و جهان بینی، موقعیت و شرایط خاص تصمیم گیری (دوره جنگ، صلح و.....) نوع نظام و ساختارهای سیاسی و حقوقی داخلی (اقتدارگرا – دموکراتیک)، ظرفیت اقدام (نقش وجایگاه یک کشور از نظرمساحت، جمعیت، قدرت نظامی، توانایی های اقتصادی، وجهه بین المللی و.....) و مهمتر از آن گفتمان حاکم بر نظام بین المللی (نظام موازنه قوا، دوقطبی، سلسله مراتبی و....) باعث رویکردهای متفاوت و بعضا متعارضی می شود که سیاست خارجی کشورها را از خود متاثر می کند. گفتمان مصلحت محور یا واقع گرا، ارزش محور یا آرمانگرا، منفعت محور یا عمل گرا و.... که ممکن است به شیوه های متفاوتی چون اتحاد و ائتلاف، بیطرفی منفی یا انزواگرائی، بیطرفی مثبت، سیاست تجدید نظرطلبانه و اعتراضی و.... از جمله این رویکردهاست.
کشور ایران نیز از قاعده فوق مستثنی نیست. برای مثال در سطح کلان موقعیت جغرافیایی (Location) به عنوان یکی از متغیرهای ژئوپولیتیک چه در دوره حاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک که روابط قدرت ها بر اساس سیاست های حاد مبتنی بر قدرت نظامی و توازن وحشت و ترس استوار بود و چه در دوره حاکمیت گفتمان ژئواکونومی که مبتنی بر سیاست اقتصادی و نرم استوار است عامل ارتباط و تعامل ایران با نظام بین الملل بوده است. در دوره حاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان یکی از حلقه¬های ارتباطی بین قدرت بری و بحری و بر اساس نظر اسپایکمن و کوهن به عنوان ریملند نظریات ژئوپولیتیک ایفای نقش می کرده است؛ به گونه ای که جغرافیای ایران محل رقابت دو قدرت بری و بحری بوده است. تقابل روسیه با نهضت مشروطیت و همکاری انگلستان با این جنبش ، قرارداد تقسیم ایران به مناطق نفوذ بین روسیه و انگلستان در 1907 و تکمیل آن در 1915 میلادی، اشغال ایران در جنگ جهانی اول و سپس با انقلاب اکتبر در روسیه و سقوط رژیم تزاری تلاش انگلستان برای تکمیل نفوذ خود از طریق قرارداد کاکس- وثوق الدوله در سال 1919، کودتای اوت 1921 با کمک سید ضیاء طباطبایی و رضا خان پهلوی، اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و همینطور ایفای نقش به عنوان یکی از حلقه های سد نفوذ در نظام دو قطبی و تا حدودی کودتای 28 مرداد در سال 1332 را می توان از همین زاویه مورد بحث و تبیین قرار داد. در دوره کنونی نیز موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان هارتلند انرژی دارای جایگاه و اهمیت خاصی است.
در کنار جایگاه و ایفای نقش یک کشور در مجموعه نظام جهانی روابط و مناسبات با کشورهای همسایه و منطقه نیز حائز اهمیت است. اگرچه این روابط و مناسبات نیز تا حدودی متاثر از گفتمان حاکم بر نظام جهانی و چگونگی تعامل با نظام بین المللی است؛ اما چگونگی ارتباط با همسایگان، اختلافات ارضی ومرزی، هم گرایی و واگرایی های ایدئولوژیک و.... تعیین کننده اند. کشور ایران از این نظر نیز با چالش هایی در طول تاریخ مواجه بوده است. جنگهای اول و دوم ایران روس (در این جنگها بخشهایی از سرزمین ایران از کشور جدا شده و باعث تحمیل قراردادهای گلستان و ترکمانچای گردید)، مشکلات ارضی با دولت عثمانی و عراق، جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، نمونه هایی از این مسائل است. در سال های اخیر نیز با فروپاشی امپراطوری شوروی و استقلال کشورهای حوزه قفقاز و آسیای میانه تعداد همسایگان ایران نیز افزایش یافت. در این دوره علاوه بر مشکلات سیاست خارجی ایران در سطح کلان که به چگونگی تعامل با نظام بین الملل و بویژه ایالات متحده امریکا و مسائل مربوط به انرژی که در بخش اول و دوم این کتاب تحت "عنوان سیاست خارجی ایران وامریکا ؛ تقابل یا تعامل" و همینطور "نفت، ژئواکونومی و امنیت ملی ایران" مورد توجه قرار گرفته است، در سطح خرد نیز سیاست خارجی ایران با چالش هایی مواجه است. این نکته نیز حائز اهمیت و توجه می باشد که رابطه بین سطح کلان در چگونگی مواجهه با نظام بین الملل و بویژه ارتباط با قدرت های جهانی با مسائل منطقه ای و روابط و مناسبات با همسایگان در سطح خرد نیز نه تنها دارای پیوستگی مکانیکال بلکه دارای رابطه ای ارگانیکال می باشد. به عبارتی تعامل و یا تقابل با نظم موجود در روابط و مناسبات بین المللی بطور مستقیم و یا غیر مستقیم بر روابط و مناسبات با کشورهای همسایه و مسائل منطقه ای نیز تاثیر گذار است.
در سطح خرد نیز متاثر از شرایط بین المللی، کشور ایران با مشکلات وتنش هایی در سطح منطقه و روابط با برخی همسایگان روبروست. در این کتاب در این خصوص نیز در بخش های مستقلی به گفتارهایی همچون " عوامل موثر در عدم تعیین خطوط مرزی دریایی کشورهای ساحلی دریای مازندران"، "امارات عربی متحده و جزایر سه گانه ایرانی در خلیج فارس"، "ایران و خطوط انتقال انرژی حوزه دریای مازندران" و همین طور در بخش پایانی به یکی از مشکلات دیر پای ایران با افغانستان در خصوص آب رودخانه هیرمند تحت عنوان "هیدروپولیتیک هیرمند: دلایل ،آثار وپیامدها" پرداخته شده است. اگرچه در حوزه خرد و کلان مسائل و مشکلات دیگری همچون موضوع "فلسطین و لبنان" و "مسئله انرژی هسته ای" در حوزه سیاست خارجی ایران وجود دارد؛ اما در این کتاب به دو موضوع فوق پرداخته نشده است. امید آنکه در چاپ های بعدی این دو موضوع نیز مد نظر قرار گیرد.
مطالعه این اثر به پژوهشگران سیاست خارجی، دست اندر کاران دستگاه دیپلماسی و همینطور دانشجویان علوم سیاسی، روابط بین الملل، مطالعات منطقه ای و جغرافیای سیاسی توصیه می شود. در پایان بر خود فرض می دانم از دانشجویانم آقایان حمید رضا نصرتی، اسماعیل ورزش، حمید رضا بیات و کورش میری که در این اثر با اینجانب همکاری داشته اند و همینطور آقای علمی مدیر انتشارات علم که امکان انتشار این اثر را فراهم نمودند تشکر و قدر دانی نمایم.
جواد اطاعت
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی
BUY NOW