صفحه اصلی
مبانی توسعه پایدار PDF چاپ نامه الکترونیک
امتیاز کاربر: / 16
بدخوب 

کتاب مبانی توسعه پایدار به کوشش تعدادی از اساتید علوم سیاسی،علوم اقتصادی
وجغرافیایی اخیرا توسط نشر علم چاپ وروانه بازار کتاب شده است فهرست مطالب و
پیشگفتار این کتاب تقدیم علاقمندان می گردد.
مبانی توسعه پایدار در ایران
دکتر جواد اطاعت
دکتر فرهاد دژپسند
دکتر علی دینی ترکمانی
دکتر محمود سریع القلم
دکتر مظفر صرافی
دکتر وحید محمودی
دکتر بهروز هادی زنور
انتشارات علم پاییز 1191

تقدیم به :
*کارگران،کارآفرینان وسرمایه گذاران بخش خصوصی که تلاشهای آنها درتاروپود
توسعه ایران تنیده شده است.
* کشاورزانی که با یادگیری شیوه های نوین کشاورزی واستفاده بهینه ازآب وخاک
تلاش می کنند درواحد سطح محصول بهترو بیشتری را تولید کنند.
* صنعت گرانی که کیفت محصولات تولیدی را فدای کمیت نمی کنند.
* مهندسانی که در کنار تخصص نسبت به توسعه ایران متعهدند.
* ثروتمندانی که به تولید ،اشتغال ودر مجموع به بزرگی اقتصاد ایران می اندیشند.
* فعالان اقتصادی که به جای انحصار، خود را برای رقابت با دیگران آماده می کنند.
*هنرمندانی که با خلق آثار هنری وصنایع دستی زیبا ،ذوق،قریحه وهنر ایرانی را به
دنیا معرفی می کنند.
* سینما گرانی که آیینه زندگی جمعی اند وبا انعکاس فرهنگ ایرانی نکات درس آموز
آن را باز تولید ومروج کار، تلاش وتوسعه وپیشرفت ایران هستند.
* کسانی که توسعه وپیشرفت ایران را محصول خودباوری،خرد وتلاش جمعی ایرانیان
می دانند وخود را برای رقابت در عرصه جهانی آماده می کنند.
* برنامه ریزان وبرنامه نویسانی که با امید به آینده بهتر برای ایران وایرانی در تدوین
برنامه های توسعه تلاش کرده اند.
* پژوهشگرانی که با نظریه پردازی ، تولید علم واختراعات خود بنیانهای توسعه را
بنا می گذارند.
* دولتمردانی که به اصل رقابت برای کسب مسئولیت معتقد ووفادارند ودر دوره کوتاه
مسئولیت به جای دغدغه حفظ،تقویت وتوسعه قدرت خویش دغدغه آزادی،آبادانی
،پیشرفت وتوسعه ایران را دارند.
* وسرانجام به همه کسانی که دل در گرو توسعه واعتلای ایران عزیز دارند .
فهرست مطالب
صفحه
مقدمه
بخش اول؛مثلث نظام تدبیر وتوسعه پایدار
فصل اول؛فرهنگ سیاسی وتوسعه در ایران
مقدمه
چارچوب نظری
مباني تاریخي فرهنگ سیاسي در ایران
ارزیابي داده هاي میداني
نتیجه گیری
منابع
فصل دوم؛توسعه به مثابه حکمروایی شایسته
مقدمه
پیشینه و مسئله توسعه چیست؟
تکوین مفهوم توسعه و رویکردهای تحقق آن
الگووارۀ توسعه پایدار و پسا توسعه گرائی
حکمروائی شایسته چیست؟
حکمروائی شایسته : بایستۀ توسعه
برقراری حکمروائی شایسته با تمرکززدائی و توسعه اجتماع محلی
نتیجه گیری
منابع
فصل سوم؛سیاست خارجی و توسعه در ایران
مقدمه
جایگاه ایران در نظام بین الملل
جایگاه ایران در عصرحاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک ) دوره دو قطبی (
جایگاه ایران در عصر گفتمان ژئواکونومی ) نظام سلسله مراتبی (
جهت گیری های سیاست خارجی ایران
جهت گیری بی طرفی
جهت گیری انفعالی)انطباق رضایت آمیز(
جهت گیری اعتراضی
جهت گیری تعاملی
نتیجه گیری
منابع
بخش دوم؛مثلث سرمایه ها وتوسعه پایدار
فصل اول؛صورت بندی رابطه ی علی میان سرمایه اجتماعی و عوامل اقتصادی و
سیاسی؛رویکرد علیت انباشتی
مقدمه
تعریف سرمایه اجتماعي و نقدهاي وارد بر آن: مروري بر ادبیات موضوع
نقدهاي وارد بر مفهوم و نظریه سرمایه اجتماعي
صورت بندي رابطه میان سرمایه اجتماعي با عوامل اقتصادي و سیاسي
افول سرمایه اجتماعي در ایران: شواهد آماري و فرضیه هاي رقیب
نتیجه گیری
منابع
فصل دوم؛سرمایه انسانی ، قابلیت انسانی
مقدمه
مروري بر نقش انسان در تئوریهاي رشد و توسعه
» قابلیت انساني « تعریف و تبیین مفهوم
جایگاه ”قابلیت انساني“ در نظریات نوین توسعه
تفاوت سرمایه انساني و قابلیت هاي انساني
نتیجه گیری
منابع
فصل سوم؛نقش و جایگاه سرمایه مالی در رشد و توسعه ی ایران
مقدمه
رابطه رشد وتوسعه اقتصادي و توسعه بخش مالي
سیستم های مالی
ویژگی های یک سیستم مالی خوب
کارکردهاي اقتصادي و مزایاي بازارهاي مالي
انواع بازارهاي مالي
بازار سرمایه
بازار پول
سهم بانک ها در تامین منابع مالي بنگاه هاي اقتصادي
بررسی تطبیقی کارکرد نهاد های مالی
مقایسه تطبیقی نهاد های مالی
شاخصهاي توسعه مالي و تحلیل آن در ایران
تسلط بازار پول بر بازار سرمایه در ایران
مشكلات نظام بانكي در روند عملیاتي تأمین مالي
محدودیت ابزارهای مالی موجود
عدم عملکرد صحیح بورس به عنوان بازار اولیه اوراق
منابع تامین مالي بنگاهها در ایران
مشکلات سیستم مالی ایران
نتیجه گیری
منابع
بخش سوم؛مثلث تمرکززدایی وتوسعه پایدار
فصل اول؛ تمرکز زدایی سیاسی )دمکراسی وتوسعه(
مقدمه
تعاریف، مفاهیم و نظریهها
دموکراسی
توسعه و رویکردهای مختلف نسبت به آن
ارتباط میان لیبرالیسم و دمکراسی
رابطۀ متقابل دمکراسی و توسعه
رویکرد اقتصادی و نظریه توسعۀ دمکراسیگرا
رویکرد سیاسی و نظریه دمکراسی توسعهگرا
دمکراسی و توسعه: رابطهای متقابل یا مناقشه برانگیز؟
دمکراسی و توسعه و نظریه معمای دشوار
دمکراسی، نظام سیاسی و تأثیر آن بر توسعه اقتصادی
کیفیت دمکراسی و توسعه
دمکراسی و بازار
نتیجه گیری
منابع
فصل دوم؛ کثرت گرایی سیاسی و مشارکت مدنی
مقدمه
تعاریف ، مفاهیم و نظریه ها
نخبه گرایی ) Elitism)
صنف گرایی ( Corporatism )
کثرت گرایی پست مدرنیته
آثار و پیامد های تکثر گرایی سیاسی
جنبه های مثبت
پیامد های منفی
نتیجه گیری
منابع
فصل سوم؛تمرکز زدایی اداری مدیریتی –
مقدمه
تعاریف ، مفاهیم و نظریه ها
تمرکززدایی و توسعه در کشورهای توسعه یافته
سابقه موضوع در ایران
نتیجه گیری
منابع
فصل چهارم؛تمرکز زدایی اقتصادی )خصوصی سازی(
مقدمه
چاچوب مفهومی و مبانی نظری
نقش برازنده دولت و بخش خصوصی در اقتصاد بازار
مبانی نظری خصوصی سازی
تجربه خصوصی سازی در کشورهای موفق
بریتانیا
فرانسه
شیلی
- اولین دوره خصوصي سازي 1991 1991
- دومین دوره خصوصي سازي 1991 1999
- سومین دوره خصوصي سازي 1991 1991
- چهارمین دوره خصوصي سازي 1991 1999
رومانی
نظام اقتصادی ایران در قانون اساسی و جایگاه شرکت های دولتی در
اقتصاد ایران
نظام اقتصادی ایران در قانون اساسی
تلفیق ارزشهای مذهبی و دموکراتیک در قانون اساسی
بدبیني به ساز وكار اقتصاد بازار و بر پایی اقتصاد دولتی
بدبیني به ساز و كار اقتصاد جهاني و تنش در مناسبات بین المللی
ایجاد دولت رفاه و پیامدهای اقتصادی آن
جایگاه شرکت های دولتی در اقتصاد ایران و تاثیر برنامه خصوصی
سازی بر آن
- ) خصوصی سازی در دوره برنامه های اول و دوم ) 1139 1199
سیاستهای اقتصادی دولت در برنامه های اول و دوم
مقررات ناظر بر خصوصی سازی در دوره برنامه های اول و دوم
واگذاری سهام شرکتهای دولتی در دوره برنامه اول و دوم
- ) خصوصی سازی در دوره برنامه سوم) 1199 1191
برنامه اصلاح ساختار و ساماندهی شرکت های دولتی
برنامه خصوصی سازی شرکت های دولتی
فرایند واگذاری شرکتهای دولتی در دوره برنامه سوم
برنامه تنظیم انحصارات و رقابتی کردن فعالیت های اقتصادی
- خصوصی سازی در دوره 1191 1191
مقررات مندرج در قانون برنامه چهارم
سیاست های اصل 11 قانون اساسی و اصلاح موادی از قانون
برنامه چهارم
- واگذاری شرکتهای دولتی در دوره 1191 1191
ارزیابی و ارایه پیشنهادات
منابع
استنتاجات موضوعی ونظری
ضمیمه ؛ نقد و ارزیابی رویکرد های مختلف در توسعه نیافتگی
مقدمه
توسعه فرایند گذار از وضع موجود به وضع مطلوب در عرصه های مختلف
فرهنگی،اجتماعی،سیاسی واقتصادی است .توسعه به مثابه نهالی است که باید غرص شود
وبا مراقبت ومواظبت رشد کرده ، بالنده شده تا به ثمر بنشیند.آنچه در این فرایند نقش آفرینی
می کندچگونگی تعامل انسان با طبیعت درظرف زمان است.البته مبحث توسعه موضوع
جدیدی نیست.بهبود شرایط زندگی انسان واستفاده بهینه از منابع وامکانات مادی ومعنوی،در
طول تاریخ از دغدغه های اصلی جوامع انسانی بطور اعم ومتفکران،صاحب نظران
وحاکمان بطور اخص بوده است.دوره پارینه سنگی،نوسنگی،مس ومفرغ،انقلاب صنعتی
ودوره کنونی بیانگر سیر تکامل اندیشه انسان برای چگونگی بهره وری از امکانات ومنابع
موجود در طبیعت بوده است.
فرایند تکاملی فوق را می توان در حوزه های مختلف ومتعدد،به صورت جداگانه ای مورد
تحقیق وتتبع قرار داد.از زمانی که اولین انسان در اندیشه پرواز برآمد تا برادران رایت که
موفق به پرواز شدند ومهمتر از آن سفر انسان به فضا واستفاده از هواپیماههای ما فوق
صوت،ساخت انواع وسایل نقلیه موتوری،استفاده از امکانات مخابراتی،رادیویی،ماهواره ای
و....در حوزه فنی وعلوم دقیقه، مبارزه با انواع آفات گیاهی وجانوری،استفاده از
بیوتکنولوژی،سلولهای بنیادی ودرمان بیماران و....در عرصه علوم طبیعی وارائه دهها
نظریه در موضوعات فلسفی،روانشناسی،جامعه شناسی،اقتصاد،سیاست وبطور کلی علوم
انسانی،نشان از پویایی ،خلاقیت وفرایند تکاملی اندیشه انسان در طول تاریخ دارد.
در مبحث رشد وتوسعه نیز دانشمندان نظریه پردازی های متعدد،متکثر ومتعارضی ارائه
داده اند؛اما بطور مشخص پس از جنگ جهانی دوم واز دهه 1911 میلادی این پارادایم
فکری به لحاظ کمی وکیفی گستره وسیعی یافته است، به گونه ای که هم اکنون به گفتمان
حاکم در دنیای کنونی بدل شده است.در طول بیش از شش دهه از عمر حاکمیت گفتمان
توسعه،مکاتب مختلفی چون مکتب نوسازی،وابستگی ونظام جهانی در یک فرایند تعارضی
وبعضا تعاملی نظریاتی را در خصوص چگونگی توسعه یافتگی ارائه داده اند. پژوهشگران
مکتب نوسازی یا مدرنیزاسیون در میان صاحب نظران غربی و عمدتا از دانشگاههای
امریکای شمالی به نظریه پردازی پرداخته اند.ایشان معتقدند توسعه فرایند گذار از جوامع
سنتی به جوامع مدرن است. کسانی همانند دانیل لرنر،ماریون لوی،نیل اسملسر،ساموئل
آیزنشتات، گابریل آلموند و.... توسعه را از منظر کشورهای توسعه یافته غربی مورد
مطالعه قرار داده اند.این مکتب علت اصلی توسعه نیافتگی کشورهای توسعه نیافته ودر حال
توسعه را با نگرشی درون گرا برعوامل وموانع داخلی نظیر فرهنگ سنتی،فقدان انگیزه
پیشرفت،سرمایه گذاری اندک ،دولتهای استبدادی و ناکارامد و...متمرکز کرده اند. این
دیدگاه با استفاده از دو نظریه تکامل گرایی وکارکرد گرایی چگونگی گذار کشورهای
پیشرفته غربی از جامعه سنتی به جامعه مدرن را تبیین می کند واین فرایند را سرمشق
والگویی برای کشورهای توسعه نیافته ودر حال توسعه می داند.
در مقابل این جریان فکری مکتب وابستگی قرار دارد که از دیدگاه کشورهای توسعه نیافته
به موضوع می نگرد وبا نگاهی "برون گرا" نظریه" درونگرایانه "مکتب نوسازی را مورد
انتقاد قرار داده،عامل توسعه نیافتگی را در روابط استثمار گرایانه و تجربه استعمار وایجاد
شکاف بین مرکز وپیرامون مورد توجه قرارمی دهد.خواستگاه این نگرش دانشگاههای
امریکای جنوبی است.کسانی چون آندره گوندر فرانک،دوس
سانتوس،سمیرامین،کاردوزو،فورتادو... بر این باورند که روابط ومناسبات ناعادلانه بین
المللی باعث عقب ماندگی وتوسعه نیافتگی کشورهای پیرامونی شده است.بطور طبیعی قطع
ویا تضعیف این روابط ومناسبات گام اول کشورهای توسعه نیافته در مسیر توسعه وپیشرفت
خواهد بود.
مکتب دیگری که در خصوص توسعه نیافتگی نظریه پردازی نموده است،مکتب نظام
جهانی والرشتاین وهمفکران اوست.این مکتب بر خلاف نظریه نوسازی که سطح تحلیل
خود را بر چگونگی رشد وتوسعه کشورهای پیشرفته استوار می ساخت وبرغم نظریه
وابستگی که کانون توجه خود را برتوسعه نیافتگی کشورهای پیرامون متمرکز ساخته بود،با
تقسیم کشورها به مرکز،شبه پیرامون وپیرامون، واحد تحلیل خود را یک گستره تحقیقاتی
بسیار وسیع در چارچوب نظام جهانی قرار می دهد.والرشتاین با تقسیم تاریخ اقتصاد
سرمایه داری به دو دوره، از قرن شانزدهم تا سال 1911 میلادی وبعد ازآن فرایند تحولات
اقتصاد جهانی را مورد مطالعه قرار داده وبر این باور است که با پویش های تاریخی نظام
جهانی احتمال ارتقاء از موقعیت پیرامونی به شبه پیرامونی واز شبه پیرامونی به مرکز
وبرعکس وجود دارد.کما اینکه کشورهایی چون انگلستان،ایالات متحده امریکا،آلمان که
زمانی در موقعیت نیمه پیرامونی بوده اند، توانسته اند به موقعیت کشورهای مادر یا مرکز
انتقال پیدا کنند.همینطورانتقال برخی از کشور های پیرامونی شرق آسیا به موقعیت های
بالاتر وبرتر در دهه های اخیر نمونه هایی از این فرایند تحولات است.برعکس کشورهایی
مثل اسپانیا،پرتقال وهلند که با نزول رتبه وجایگاه مواجه شدند.والرشتاین براین باور است
که اغتنام از فرصت هایی که در نظام جهانی ایجاد می شود و همینطوراز طریق دعوت ویا
اعتماد به نفس امکان ارتقاء وپیشرفت از یک مرحله نازلتر به مرحله بالاتر وجود دارد.
به موازات طرح این نظریه ها در عرصه عمل نیز موضوع توسعه با فراز وفرود ها
وتحولات مفهومی همراه شده است.ابتدا واژه رشد 1 به معنای افزایش تولید ناخالص ملی مد
نظر قرار گرفت؛اما عملا معلوم گردید که رشد اقتصادی وعقلانیت ابزاری لزوما رشد
فرهنگی،سیاسی واجتماعی را به ارمغان نخواهد آورد.این نقصان زمینه تحول وتکامل رشد
اقتصادی به توسعه 2 را فراهم آوردوجنبه های مختلف زندگی انسانی از جمله حوزه های
اقتصادی،اجتماعی،فرهنگی وسیاسی را مد نظر قرار داد.متعاقبا معلوم شد که چه بسا یک
واحد سیاسی به توسعه دست یابد؛اما به دلیل استفاده غیر بهینه از منابع موجود وعدم توجه
به جنبه های زیست محیطی،تداوم توسعه محل تردید جدی باشد،لذا مفهوم توسعه پایدار 3
جایگزین توسعه شد.بر این اساس کمیسیون جهانی توسعه ومحیط زیست در سال
1999 میلادی عنوان داشت،توسعه ای پایدار است که بتوانداحتیاجات نسل کنونی را بدون
تخریب توانائیهای نسلهای آینده برای براورده ساختن نیازمندیهای آنان تامین کند.بنابراین در
گفتمان توسعه پایدار خوشبختی چند جانبه نسل کنونی ونسلهای آینده مورد توجه وعنایت
قرار گرفت.
با این رویکرد بر اساس شاخص های اقتصادی ،اجتماعی ،فرهنگی وسیاسی آنچه مفروض
ماست توسعه نیافتگی ایران در مقایسه با پیشرفتهای تمدن جدید بشری است.موضوع بعدی
دلایل این توسعه نیافتگی است .مهمترآنکه برای جبران این توسعه نیافتگی چه باید کرد؟ویا
به عبارتی راه برون رفت از این وضعیت کدام است؟ نظریه ای که مبنای این نوشتار می
باشد این است که علت اولیه وموجده توسعه نیافتگی داخلی است وعلت مبقیه و تعمیق
توسعه نیافتگی به چگونگی روابط و مناسبات حاکم برنظام بین اللملی ارتباط پیدا می
کند.این نظریه با رویکردی اثباتی ونه سلبی توسعه یافتگی کشوری چون ایران را درگرو
سه مثلث" نظام تدبیر"،مثلث "سرمایه ها" ومثلث"تمرکززدایی" می داند.
1 Growth
2 Development
3 Sustainable Development
با این رویکرد هرم توسعه مرکب ازسه مثلث و نه ضلع شکل خواهد گرفت.همانگونه که در
نمودار فوق پیداست فرهنگ سیاسی ،سرمایه اجتماعی ودمکراسی وجامعه مدنی اضلاع
قاعده این هرم را تشکیل می دهند.ارتباط این عوامل نه تنها به صورت همبستگی مکانیکی
بلکه دارای پیوستگی ارگانیکی می باشد.به عبارتی مجموعه این عناصر به مثابه اعضاء
وجوارح یک موجود زنده است که بدون یکی ، دیگری نیز به صورت نهادمند نمی تواند
وظیفه وکارکرد خود را به نحو مطلوبی به انجام برساند وباعث رشد وپویایی و تداوم توسعه
شود. به بیان دیگر فرایند توسعه پایدار زمانی شکل گرفته وبه پیش خواهد رفت که تمامی
این عناصر وعوامل درتعامل با یکدیگر کارکرد خود را به نحو مطلوب وموثری به انجام
برسانند.بر مبنای این نظریه هر مثلث یکی از بخش ها وهرکدام از این اضلاع یکی از
فصول این پژوهش را تشکیل می دهند.
جواد اطاعت
دانشیار دانشگاه شهید بهشتی